Τεκτονική, Υδρογεωλογία και Τεχνική Γεωλογία
ΠΛΗΜΜΥΡΕΣ ΣΤΗΝ ΑΝΩ ΓΛΥΦΑΔΑ 21-1-2026
Στα όρια αντοχής της πόλης: Πλημμύρες και ροές φερτών υλικών στην Άνω Γλυφάδα
Ο Τομέας Δυναμικής, Τεκτονικής και Εφαρμοσμένης Γεωλογίας, το Εργαστήριο Μελέτης και Διαχείρισης Φυσικών Καταστροφών, και το Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών "Τεκτονική, Υδρογεωλογία και Τεχνική Γεωλογία" του Τμήματος Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος, παρουσιάζουν τα πρώτα αποτελέσματα από την έρευνα πεδίου και την αριθμητική προσομοίωση του φαινομένου που έπληξε την Άνω Γλυφάδα, στα νότια προάστια της πόλης της Αθήνας, στις 21 Ιανουαρίου 2026.
Δείτε τη ΒΙΝΤΕΟ-ΣΥΝΟΨΗ του άρθρου σε ένα λεπτό.
Η κακοκαιρία που έπληξε την Αττική στις 21-1-2026 είχε χαρακτηριστικά έντονης βροχόπτωσης και μεγάλου αθροιστικού ύψους βροχής. Οι πλέον πληγείσες περιοχές εντοπίζονται στις δυτικές και νότιες παρυφές του Όρους Υμηττού, και ειδικότερα από την Αργυρούπολη ως τη Βάρη. Η περιοχή με τις μεγαλύτερες επιπτώσεις με τη μορφή πλημμύρας, ζημιών, διάβρωσης και μεταφοράς φερτών υλικών ήταν η Άνω Γλυφάδα, όπου και έχασε τη ζωή της μια γυναίκα (επί της οδού Κυρίλλου και Μεθοδίου).
Βροχόπτωση και απορροή
Η βροχόπτωση ξεπέρασε τα 120 mm μέσα σε λίγες ώρες. Ο κοντινότερος σταθμός του ΕΑΑ (Βάρη) κατέγραψε ύψος 137.4 mm, ενώ υπάρχουν αναφορές και για μεγαλύτερα ύψη: όλοι οι ερασιτεχνικοί μετεωρολογικοί σταθμοί που λειτουργούν στην περιοχή κατέγραψαν ύψη πάνω από 120mm. Ο κύριος όγκος της βροχόπτωσης έπεσε στο τρίωρο μεταξύ 18:00 και 21:00 (Εικ.1).
Εικόνα 1. Σύνθετο υδρογράφημα στα ρέματα Ντούνα (ανάντη Αγ. Νεκταρίου), Κατσικά (ανάντη Κων. Αθανάτου), Βαρελά (ανάντη Κυρίλλου και Μεθοδίου) και Πιρναρή (ανάντη Μετσόβου), σε σχέση με την αθροιστική βροχόπτωση του σταθμού Βάρης.
Στην Άνω Γλυφάδα απορρέει ένας αριθμός ρεμάτων που ξεκινούν από υψόμετρα άνω των 700 m και φτάνουν στο οδικό δίκτυο της πόλης σε υψόμετρο από 150 ως 250 m, έχοντας διανύσει μέγιστη απόσταση λίγων χιλιομέτρων. Πρόκειται για επιμήκεις λεκάνες με μεγάλη μέση κλίση, μικρή έκταση (από 0.5 ως 5.6 km2). Αυτά τα χαρακτηριστικά τους δίνουν μια ιδιαίτερη ευαισθησία στη δημιουργία ξαφνικών πλημμυρών, σε περιπτώσεις βροχοπτώσεων μεγάλης έντασης και μεγάλου αθροιστικού ύψους βροχής.
Τα κύρια χαρακτηριστικά της απορροής υδάτων ήταν τα εξής:
- Πολύ μικρός χρόνος απόκρισης της απορροής σε σχέση με τη βροχόπτωση: 50 min για το ρέμα Ντούνα, 37 min για το ρέμα Κατσικά, 36 min για το ρέμα Βαρελά και 19 min για το ρέμα Πιρναρής. Δηλαδή, από τη στιγμή του κάθε επεισοδίου βροχόπτωσης ως τη στιγμή της αντίστοιχης μέγιστης παροχής στα όρια του πολεοδομικού ιστού, μεσολαβούν από 20 λεπτά ως λιγότερο από μία ώρα.
- Αντίστοιχα, οι όγκοι της απορροής για τη συγκεκριμένη ημέρα εκτιμώνται στα 333.600 m3 για το ρέμα Ντούνα, 148.000 m3 για το ρέμα Κατσικά, 89.700 m3 για το ρέμα Βαρελά και 38.000 m3 για το ρέμα Πιρναρής.
- Η εκτιμώμενη ταχύτητα ροής στις εξόδους των λεκανών στο οδικό δίκτυο ήταν μεταξύ 4.4 και 5.5 m/s (15.8-19.8 km/h). Με βάση παρατηρήσεις πεδίου για την αναρρίχηση της πλημμύρας σε εγκάρσια φυσικά εμπόδια, υπολογίστηκε αντίστοιχη ταχύτητα ροής 4.85 m/s (17.4 km/h).
Η παρουσία του πολεοδομικού ιστού διαφοροποιεί τη φυσική απορροή με τέτοιο τρόπο που σε κάποιες θέσεις συγκλίνουν πλημμυρικά ύδατα και ιζήματα, που στο φυσικό ανάγλυφο πιθανόν να συγκεντρώνονταν σε διαφορετικούς αποδέκτες. Παλιοί τοπογραφικοί χάρτες και αεροφωτογραφίες αποτυπώνουν με ακρίβεια τα ρέματα πριν την αστικοποίηση του χώρου, και για ποιο λόγο το νερό τείνει να ακολουθήσει συγκεκριμένη πορεία σήμερα (Εικ. 2). Ο συνδυασμός αυτής της πληροφορίας με το σημερινό ανάγλυφο όπως έχει προκύψει από την αστική δόμηση, ερμηνεύει με ικανοποιητικό τρόπο τη διοχέτευση των πλημμυρικών υδάτων και των υλικών διάβρωσης μέσα στον αστικό ιστό.
Εικόνα 2. Απόσπασμα παλιού τοπογραφικού χάρτη της περιοχής (Kaupert 1885) (αριστερά) και δορυφορική εικόνα της ίδιας περιοχής (Google Maps, 2026) (δεξιά).
Διάβρωση και απόθεση
Οι ροές φερτών υλικών αποτελούν ένα δυναμικό και ιδιαίτερα επικίνδυνο γεωλογικό φαινόμενο, καθώς, εξ ορισμού, συνίστανται σε ταχέως εξελισσόμενες ροές κορεσμένων υλικών που κινούνται υπό την επίδραση της βαρύτητας και περιλαμβάνουν συνήθως μίγμα νερού, εδαφικού υλικού, τεμάχια βράχων και οργανικής ύλης. Η πολύπλοκη δυναμική τους συμπεριφορά, η οποία διέπεται από μη Νευτώνεια ρεολογία και μεταβαλλόμενες αλληλεπιδράσεις μεταξύ ιζημάτων και νερού, καθιστά την αξιόπιστη αριθμητική προσομοίωσή τους κρίσιμη για την εκτίμηση επικινδυνότητας και τη μείωση του κινδύνου.
Εικόνα 3. Περιοχή διάβρωσης στο ρέμα Βαρελά (ανάντη της οδού Κυρίλλου & Μεθοδίου). Από εδώ έχει αποσπαστεί και μεταφερθεί υλικό από 3 ως 6 κ.μ. ανά μέτρο μήκους της κοίτης.
Κατά τη διάρκεια της ξαφνικής πλημμύρας της 21ης Ιανουαρίου 2026, εκδηλώθηκαν τέτοια φαινόμενα, κυρίως στα ρέματα Βαρελά και Πιρναρής, και δευτερευόντως στα ρέματα Ντούνα και Κατσικά (Εικ. 3, 4). Με παρατηρήσεις πεδίου χαρτογραφήθηκε η έκταση εξάπλωσης των αποθέσεων μέσα στον αστικό ιστό. Η χαρτογράφηση αυτή χρησιμοποιήθηκε για τη βελτιστοποίηση της αριθμητικής προσομοίωσης του φαινομένου.
Εικόνα 4. Αριστερά: Έντονη κατά βάθος διάβρωση στο ρέμα Κατσικά (ανάντη οδού Κωνσταντίνου Αθανάτου). Δεξιά: διάβρωση του επιχώματος και της κοίτης στο ρέμα Πιρναρής (ανάντη της οδού Μετσόβου).
Η οικιστική περιοχή είναι ανεπτυγμένη πάνω σε επιφάνειες απόθεσης παλιότερων πλημμυρικών ιζημάτων, οι οποίες παρουσιάζουν χαρακτηριστική μορφολογία ριπιδίου (βεντάλιας). Από πλευράς λιθολογίας, η περιοχή δομείται από χαλαρά υλικά κοντά στην επιφάνεια, έναν συμπαγοποιημένο κροκαλολατυποπαγές («κρούστα») σε μικρό βάθος και από εναλλαγές ημισυμπαγοποιημένων λεπτόκοκκων και αδρόκοκκων υλικών σε μεγαλύτερα βάθη. Σε περιπτώσεις έντονων βροχοπτώσεων, ενεργοποιείται η διεργασία διάβρωσης και απόθεσης και υπό φυσικές συνθήκες, ανανεώνεται η επιφάνεια με φρέσκο αδρομερές και λεπτομερές υλικό.
Κατά μήκος της ροής του νερού, η διάβρωση είναι πιο εύκολη στα στρώματα πάνω από την συμπαγή τεταρτογενή κρούστα, δηλαδή σε
- πρόσφατες αποθέσεις σε κοίτες και κλιτύες, και
- σε περιοχές που έχουν καλυφθεί από ανθρωπογενείς αποθέσεις (μπάζα).
Αριθμητική προσομοίωση
Η προσομοίωση του φαινομένου πραγματοποιήθηκε με τη χρήση του αριθμητικού μοντέλου Rapid Mass Movement Simulation, με υιοθέτηση του ρεολογικού μοντέλου τριβής τύπου Voellmy–fluid. Τα δεδομένα εισαγωγής στο μοντέλο προέκυψαν από υδρογραφήματα παροχής, καθώς και από ψηφιακό μοντέλο εδάφους (DEM) και επιφανείας (DSM) με υψηλή χωρική ανάλυση. Οι ροές φερτών υλικών προσεγγίζονται στο πλαίσιο του μοντέλου ως μονοφασικό συνεχές μέσο, χωρίς ρητή διάκριση μεταξύ υγρής και στερεάς φάσης. Η εκτίμηση των βασικών παραμέτρων του μοντέλου, και κυρίως των ρεολογικών, πραγματοποιήθηκε μέσω διαδικασίας ανάδρομης ανάλυσης (back analysis) (Εικ. 5).Τα αποτελέσματα της προσομοίωσης παρουσιάζουν υψηλό βαθμό συμφωνίας με τις χαρτογραφημένες περιοχές διάδοσης, διάβρωσης και απόθεσης που προέκυψαν από τις επιτόπιες έρευνες (Εικ. 6).
Σημειώνεται ότι, η προσομοίωση αφορά μόνο τη διάρκεια της ροής του μίγματος νερού και φερτών υλικών, ενώ η πλημμύρα και η ροή νερού με μικρή ποσότητα αιωρούμενων έχει ξεκινήσει νωρίτερα, και τελειώνει αργότερα από τη ροή των φερτών.
Εικόνα 5. Η κατανομή της υπολογισμένης από την αριθμητική προσομοίωση μέγιστης ταχύτητας ροής κατά τη διάρκεια της ροής του μίγματος νερού και φερτών υλικών από τα ρέματα Βαρελά (Β) και Πιρναρής (Π).
Η περίπτωση της οδού Μετσόβου
Οι παρατηρήσεις πεδίου έδειξαν ότι ο σημαντικότερος όγκος φερτών υλικών κατά τη διάρκεια της πλημμύρας μεταφέρθηκε και αποτέθηκε κυρίως κατάμήκος της οδού Μετσόβου έως και την οδό στην Ανθέων, χαμηλότερα. Τα βαρύτερα, αδρομερή φερτά υλικά αποτίθενται σε περιοχές που μειώνεται η ταχύτητα ροής και αυξάνεται η στάθμη του νερού, είτε εξαιτίας φυσικών εμποδίων, είτε λόγω αλλαγής της κλίσης του εδάφους. Αντίθετα τα λεπτομερέστερα υλικά εξαπλώθηκαν σε μεγαλύτερη απόσταση και στις πλευρικές οδούς. Ειδικότερα:
- Τα αποτελέσματα της προσομοίωσης του φαινομένου για το ρέμα Πιρναρή που εκβάλλει απευθείας στη Μετσόβου δείχνουν μεγάλη ταύτιση της χαρτογραφημένης εξάπλωσης των αδρομερών υλικών με τις περιοχές μέγιστης στάθμης νερού και φερτών υλικών (Εικ. 6). Η μεταφορά έχει γίνει πάνω στους άξονες μέγιστης ταχύτητας που υποδεικνύει η προσομοίωση.
- Ο μεγάλος όγκος φερτών στη συγκεκριμένη περιοχή αποδίδεται σε σημαντικό βαθμό στην απόσπαση κυρίως όγκων υλικών επιχωματώσεων αλλά και φυσικών αποθέσεων κατά μήκος του ρέματος Πιρναρής, ανάντη της δομημένης περιοχής.
- Η μέχρι στιγμής έρευνα δείχνει ότι στη συγκεκριμένη περιοχή συνέβαλαν και ποσότητες από τη διπλανή απορροή του ρ. Βαρελά μέσω των οδών Παλαιολόγου, Δραγούμη και Αιγαίου. Η έρευνα και οι προσομοιώσεις συνεχίζονται για όλα τα ρέματα.
Τα ευρήματα καταδεικνύουν ότι η εφαρμοζόμενη μεθοδολογία δύναται να ανασυνθέσει αξιόπιστα τη δυναμική των ροών φερτών υλικών υπό ακραίες βροχομετρικές συνθήκες και να αποτελέσει ένα ισχυρό εργαλείο για ανάδρομες αναλύσεις, προσομοιώσεις σεναρίων και εκτίμηση επικινδυνότητας, υποστηρίζοντας τον σχεδιασμό αποτελεσματικών μέτρων μετριασμού του κινδύνου σε ευάλωτα αστικά και περιαστικά περιβάλλοντα.
Εικόνα 6. Αριστερά: Η κατανομή της υπολογισμένης από την αριθμητική προσομοίωση της μέγιστης στάθμης κατά τη διάρκεια της ροής του μίγματος νερού και φερτών υλικών από το ρέμα Πιρναρής (με τη σχετικά μικρή συμβολή του ρέματος Τρικόρφου). Δεξιά: χαρτογράφηση των αδρομερών (κίτρινο) και λεπτομερών (ροζ) κλασμάτων των φερτών υλικών στην περιοχή της προσομοίωσης. Διακρίνεται η ταύτιση των έντονα χρωματισμένων περιοχών του μοντέλου με την περιοχή εξάπλωσης των αδρομερών υλικών.
Ο ρόλος των έργων προστασίας
Όπως φαίνεται από τα δεδομένα του όγκου της απορροής και της παροχής των ρεμάτων, τα ρέματα Βαρελά και Πιρναρή δεν είναι οι πιο δυναμικές υδρολογικές μονάδες της περιοχής. Παρά ταύτα, οι μεγαλύτερες επιπτώσεις επήλθαν από αυτά. Ένας βασικός λόγος για τον οποίο δεν υπήρξαν τεράστιες επιπτώσεις στα κατάντη των μεγαλύτερων ρεμάτων, είναι η ύπαρξη έργων προστασίας (ρέμα Ντούνα), που απορρόφησαν σημαντικό τμήμα της ορμής των πλημμυρικών υδάτων. Επίσης, στον ίδιο τον αστικό ιστό, σημαντικό ευεργετικό ρόλο έπαιξε η παρουσία του δικτύου ομβρίων, το οποίο, εκτός από τις περιοχές με τις μεγαλες αποθέσεις φερτών, μπόρεσε να παροχετεύσει σημαντικό τμήμα του νερού, που αλλιώς θα είχε προκαλέσει επιπρόσθετες επιπτώσεις στην πόλη.
Ομάδα εργασίας
Κράνης Χ., Αναπλ. Καθηγητής, Δ/ντής Τομέα Δυναμικής, Τεκτονικής και Εφαρμοσμένης Γεωλογίας, Δ/ντής Εργαστηρίου Μελέτης και Διαχείρισης Φυσικών Καταστροφών
Σταυροπούλου Μ., Καθηγήτρια
Σούκης Κ., Αναπλ. Καθηγητής
Σκούρτσος Ε., Αναπλ. Καθηγητής, Δ/ντής ΠΜΣ "Τεκτονική, Υδρογεωλογία και Τεχνική Γεωλογία"
Ανδρεαδάκης Ε., ΕΤΕΠ
Καπουράνη Ε., ΕΤΕΠ
Μπακοπούλου Α., ΕΔΙΠ
Πολίτης Ι., μεταπτυχιακός φοιτητής
Αποστόλου Ν., φοιτητής
Διαμαντής Κ., PhD
Φίλης Χ., ΕΔΙΠ